ભારતીય બંધારણ: મૂળભૂત ફરજો – ૨૦ MCQ

વિદ્યાર્થી મિત્રો હાલ tat1 ની તૈયારી ચાલુ છે, ત્યારે આપ ખૂબ સખત મહેનત કરી રહ્યા હોય તેવી શુભકામનાઓ. 

અહીં આપેલા લેખમાં તમને મૂળભૂત ફરજો વિશે પ્રાથમિક માહિતી આપી છે અને અંતે મૂળભૂત ફરજો માટેની ટેસ્ટ આપણને બનાવીને આપી છે. 

મૂળભૂત ફરજોનો ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ

ભારતના મૂળ બંધારણમાં (1950) મૂળભૂત ફરજોનો ઉલ્લેખ નહોતો. તેની પાછળનો મુખ્ય ઇતિહાસ નીચે મુજબ છે:

કમિટી: સરદાર સ્વર્ણ સિંહ સમિતિની ભલામણના આધારે આ ફરજો ઉમેરવામાં આવી હતી.

સુધારો: 42મો બંધારણીય સુધારો, 1976 દ્વારા તેને બંધારણમાં સ્થાન મળ્યું.

સ્થાન: બંધારણના ભાગ IV-A માં અને કલમ 51-A (Article 51-A) હેઠળ તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

સ્ત્રોત: આ ખ્યાલ રશિયા (તત્કાલીન USSR) ના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.

11 મુખ્ય મૂળભૂત ફરજો

શરૂઆતમાં 10 ફરજો હતી, પરંતુ 2002માં 86માં સુધારા દ્વારા 11મી ફરજ ઉમેરવામાં આવી. મુખ્ય ફરજો આ મુજબ છે:

બંધારણનું પાલન: રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના આદર્શો: આઝાદીની લડતના ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં સંજોવી રાખવા.

એકતા અને અખંડિતતા: ભારતની સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું રક્ષણ કરવું.

દેશનું રક્ષણ: જરૂર પડે ત્યારે દેશની સેવા માટે તત્પર રહેવું.

ભાઈચારો: ધર્મ, ભાષા કે પ્રદેશના ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકોમાં સુમેળ અને સમાન ભાઈચારાની ભાવના કેળવવી.

વારસો: ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું જતન કરવું.

પર્યાવરણ: જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા કરવી.

વૈજ્ઞાનિક અભિગમ: માનવતાવાદ અને જિજ્ઞાસાની ભાવના વિકસાવવી.

જાહેર મિલકત: હિંસાનો ત્યાગ કરવો અને જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું.

ઉત્કૃષ્ટતા: રાષ્ટ્ર પ્રગતિના સોપાન સર કરે તે માટે વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓમાં શ્રેષ્ઠતા લાવવી.

શિક્ષણ: 6 થી 14 વર્ષની વયના બાળકોને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી (માતા-પિતાની ફરજ).

મહત્ત્વ અને લાક્ષણિકતાઓ

બિન-ન્યાયિક (Non-justiciable): જો કોઈ નાગરિક આ ફરજોનું પાલન ન કરે, તો તેને સીધી રીતે અદાલતમાં પડકારી શકાતી નથી (જોકે સંસદ કાયદો બનાવી સજા નક્કી કરી શકે છે).

નાગરિકતાનો અહેસાસ: આ ફરજો નાગરિકોને યાદ અપાવે છે કે હકોની સાથે જવાબદારીઓ પણ જોડાયેલી છે.

રાષ્ટ્રવાદની ભાવના: તે દેશભક્તિ અને શિસ્તને પ્રોત્સાહન આપે છે.

નોંધ: લોકશાહીની સફળતા માટે માત્ર હકો ભોગવવા પૂરતા નથી, પરંતુ પોતાની ફરજો પ્રત્યે જાગૃત રહેવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.